اختصاصی / به گزارش غیرمنتظره، معین حسن‌زاده: جشن باستانی نوروزبل ریشه در عمق تاریخ و گاهشماری دیلمی دارد و از ساعات پایانی روز ۱۷ مردادماه در مناطق کوهستانی گیلان، غرب مازندران، الموت و طالقان آغاز می‌شود و مردم این دیار با گرد آمدن پیرامون شعله‌های آتش، ورود سال نو گالشی را پاس می‌دارند.

واژه‌ی «نوروزبل» در زبان گیلکی به معنای «آتش نوروزی» و «بَل» به مفهوم شعله‌ی فروزان است، نشانه‌ای بر پیوند ناگسستنی اقوام کوهستان‌نشین با چرخه‌ی طبیعت و فصل‌های تولید و برداشت به شمار می‌رود، چرا که دیلمیان باستان بر این باور بودند که فروغ این آتش، از شدت سرما و برف می‌کاهد و محصولات و سرپناه‌های ایشان را از گزند روزهای سخت زمستانی در امان نگه می‌دارد.

بر اساس مستندات تاریخی و پژوهش‌های میدانی، سرگالش‌ها یا چوپانان ارشد در روزگاران کهن با پوشیدن «شولا» و صعود به مرتفع‌ترین قله‌های پیرامون، آتش نوروزی را برمی‌افروختند و دود حاصل از آن، پیام آغاز فصل کوچ دام‌ها به سوی جلگه و همچنین فرارسیدن زمان برداشت محصول را به کشاورزان و دیگر چوپانان مخابره می‌کرد، به‌گونه‌ای که این آیین نه تنها یک جشن نمادین، بلکه ابزاری کارآمد برای هماهنگی معیشت جمعی در بستر طبیعتِ کوهپایه‌ای محسوب می‌شد. این سنت کهن، پس از سال‌ها غبار فراموشی، نخستین بار در سال ۱۳۸۵ خورشیدی به همت روستای ملکوتِ املش دوباره زنده شد و از آن زمان تاکنون، دامنه‌ی گسترش آن به دیگر نقاط گیلک‌نشین افزایش یافته و به عنوان آغاز سال در گاهشمار گالشی به ثبت رسمی رسیده است.

گاهشماری مورد استفاده در این آیین، که ریشه در سال‌شماری باستانی یزدگردی دارد، از دوران کهن تا انتخاب روز کبیسه‌ای با نام «ویشَک»، همواره سالی گردان محسوب می‌شد و آغاز آن، که ابتدا بر اعتدال بهاری منطبق بود، هر ۴/۱۳۱۵۰۶۸ سال یک روز از مبدأ خود فاصله می‌گرفت و پس از ۹۲۹ سال به نیمه‌ی تابستان و زمان خرمن‌دانی و برداشت محصول رسید، که این جابه‌جایی، مناسب‌ترین زمان برای دریافت خراج و مالیات از سوی حاکمان وقت به شمار می‌رفت. در چنین شرایطی، دیلمیان با افزودن یک روز کبیسه در هر چهار سال، مبدأ سال را در همان نقطه‌ی تابستانی تثبیت کردند و این اقدام علمی و مبتنی بر مناسبات تولید، مبدأ جدیدی برای گاهشماری گیلکی پدید آورد که با روز دوشنبه، هرمزد روز از سال ۵۴۵۴ باستانی (یزدگردی قدیم) برابر است و هیچ‌گونه وابستگی به رویدادهای سیاسی یا مذهبی خاص ندارد و به همین دلیل، می‌تواند مورد وفاق همه‌ی گیلک‌ها با هر مرام و اندیشه‌ای قرار گیرد.

ساختار سال گالشی متشکل از دوازده ماه ۳۰ روزه و پنج روز اضافی به نام «پنجیک» است که به پایان ماه هشتم افزوده می‌شوند و مجموعاً ۳۶۵ روز را تشکیل می‌دهند، ضمن آنکه هر چهار سال یک بار، روز کبیسه‌ی «ویشَک» نیز بر این پنج روز اضافه می‌گردد تا تقویم با فصل‌های طبیعی هماهنگ باقی بماند. بر اساس محاسبات نجومی نصراالله هومند در کتاب «گاهشماری باستانی مردمان گیلان و مازندران»، روز دقیق آغاز سال گالشی، ۱۷ مرداد ماه هجری شمسی تعیین شده است و ماه‌های این سال‌شمار به ترتیب شامل «نوروز ما» از ۱۷ مرداد تا ۱۵ شهریور، «کورچ ما» همزمان با کوچ کوه‌نشینان، «اریه ما»، «تیر ما» با اشاره به فصل خزان، «موردال ما»، «شریر ما»، «امیر ما» که جشن مهرگان در آن جای دارد، «آوَل ما» همراه با آیین چهارشنبه‌سوری، و سپس ماه‌های «سیا ما»، «دیا ما»، «ورفًنه ما» در اوج گرما و نهایتاً «اسفندار ما» به عنوان واپسین ماه سال دیلمی می‌باشند که هر کدام نشان‌دهنده‌ی بخشی از زیست‌بوم و معیشت مردمان این سرزمین کهن هستند.

فرارسیدن سال نو دیلمی و جشن شکوهمند نوروزبل را به تمامی گیلک‌ها، دیلمیان، مردم استان‌های گیلان، غرب مازندران، ساکنان الموت و طالقان و همه‌ی دلبستگان به فرهنگ و تمدن اصیل این مرزوبوم صمیمانه تبریک گفته و ابراز امیدواری می‌کند که سال پیش رو برای همگان سرشار از برکت، شادی و تداوم پایداریِ میراث غنی این دیار کهن باشد. بر اساس محاسبات نجومی، سال دیلمی جدید از نخستین ساعات روز ۱۷ مردادماه ۱۴۰۴ هجری شمسی آغاز می‌شود و آیین‌های نوروزبل با افروختن آتش در قله‌ها و برگزاری مراسم شادمانه تا پاسی از شب ادامه خواهد یافت، تا بار دیگر پیوند دیرینه‌ی انسان و طبیعت در فرهنگ گیلانی به نمایش درآید. نوروزبل پیروز باد.